عالما و چه در حال زيد الآن عالم ، اما بحث ما در مشتقات ، به لحاظ حال اسناد و نسبت است كه ذاتى در گذشته متصف و متلبس به اين صفت شد و الآن متصف به آن نيست . اينجا آيا اسناد مشتق به اين ذات به لحاظ همين حال اسناد و نسبت حقيقت است يا مجاز يعنى الآن بگوييم زيد عالم نه زيد كان عالما . نتيجه از مطالبى كه ذكر كرديم ، چند مطلب به دست مىآيد : 1 . اطلاق مشتق بر ذات به لحاظ حال تلبس هميشه و در همه حال حقيقت است چه نسبت به گذشته و چه نسبت به آينده و چه نسبت به حال و هذا اتفاقى . مثل زيد كان عالما - سيكون عالما - الآن عالم . 2 . اطلاق مشتق بر ذاتى كه هنوز متلبس به اين وصف نشده و در آينده خواهد شد ، اما به لحاظ حال اسناد و نسبت ( كه همين حال نطق است ) مجاز است بالاتفاق . مثلا زيد فردا مجتهد خواهد شد و شما الآن مىگوييد « زيد مجتهد » يا دانشجوى رشته پزشكى ، در آينده طبيب خواهد شد و شما الآن مىگوييد « فلان طبيب » مجاز كه شد ، علاقه لازم دارد و علاقه‌اش ، علاقهء أول و مشارفت است ( أول - مرجع و بازگشت . مشارفت - مشرف بودن ) . در مختصر المعانى ، صفحه 156 ، آورده : تسمية الشىء باسم ما يؤول ذلك الشىء اليه فى الزمان المستقبل - نامش أول و مشارفت است . مثل « انى ارانى اعصر خمرا » اى اعصر عصيرا يؤول الى الخمر . 3 . اطلاق مشتق بر ذاتى كه هم‌اكنون متلبس به اين مبدأ است و ما هم الآن داريم به او اسناد مىدهيم . اين هم حقيقت است بالاتفاق . مثل زيد ضارب . 4 . آنكه محل دعوى است ، اين است كه اين ذات در گذشته متلبس به اين صفت بوده و ما الآن مىخواهيم اطلاق كنيم مشتق را بر اين ذات به لحاظ همين حال نسبت و اسناد . آيا اين استعمال ، حقيقت است يا مجاز ؟ جمعى گفته‌اند : حقيقت است و جمعى گفته‌اند مجاز است . و اگر مجاز باشد ، قرينه‌اش علاقهء ما كان است ( تسميهء الشىء باسم ما كان ، يكى از انواع مجاز است . مثل :